Sensory Processing Disorder (SPD) เมื่อสมองของลูกน้อยตีความผิดเพี้ยนไปจากที่ควรจะเป็น | NTKGoodHealth

ลองนึกภาพว่าเสียงเครื่องดูดฝุ่นธรรมดา ๆ ที่คนทั่วไปแทบไม่สนใจ กลับดังก้องราวกับเครื่องบินกำลังจะบินชนบ้าน หรือป้ายเสื้อผ้าเล็ก ๆ ที่เสียดสีคอ กลับรู้สึกเหมือนมีดกรีดผิวหนัง นี่คือโลกที่เด็กที่มีภาวะ Sensory Processing Disorder (SPD) หรือ ความผิดปกติในการประมวลผลประสาทสัมผัส ต้องเผชิญอยู่ทุกวัน

สำหรับพ่อแม่ที่มีลูกอยู่ในกลุ่มเด็กพิเศษ ภาวะนี้ถือเป็นหนึ่งในโรคและภาวะที่พบในเด็กพิเศษที่พบร่วมได้บ่อย โดยเฉพาะในเด็กที่มีภาวะออทิสติกสเปกตรัม (Autism Spectrum Disorder) หรือ สมาธิสั้น (ADHD) บทความนี้จะพาคุณพ่อคุณแม่ไปทำความเข้าใจ SPD อย่างรอบด้าน ตั้งแต่สาเหตุ อาการ ไปจนถึงแนวทางดูแลที่ถูกต้อง

Sensory Processing Disorder คืออะไร?

Sensory Processing Disorder คือภาวะที่สมองมีปัญหาในการรับ จัดระเบียบ และตอบสนองต่อข้อมูลที่ได้รับจากประสาทสัมผัสต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นการมองเห็น การได้ยิน การได้กลิ่น การรับรส การสัมผัส รวมถึงประสาทสัมผัสภายในร่างกาย เช่น การทรงตัว (vestibular system) และการรับรู้ตำแหน่งของร่างกาย (proprioception) พูดง่าย ๆ คือสมองของเด็กกลุ่มนี้ “แปลผล” สิ่งเร้าที่เข้ามาผิดเพี้ยนไปจากที่ควรจะเป็น ทำให้เกิดปฏิกิริยาที่มากเกินไปหรือน้อยเกินไปเมื่อเทียบกับสิ่งเร้าจริง

ข้อมูลจาก Cleveland Clinic ระบุว่า SPD เป็นกลุ่มอาการที่ส่งผลต่อการประมวลผลข้อมูลทางประสาทสัมผัสของสมอง ซึ่งความรุนแรงและรูปแบบอาการสามารถแตกต่างกันไปในเด็กแต่ละคน และภาวะนี้มักพบร่วมกับกลุ่มอาการทางพัฒนาการทางระบบประสาท (neurodevelopmental conditions) อย่างออทิสติกและสมาธิสั้นได้บ่อย

สิ่งสำคัญที่พ่อแม่ควรทราบคือ ปัจจุบัน SPD ยังไม่ถูกบรรจุเป็นการวินิจฉัยอย่างเป็นทางการ ในคู่มือการวินิจฉัยโรคทางจิตเวช (DSM-5) และสมาคมกุมารแพทย์อเมริกัน (American Academy of Pediatrics) ก็แนะนำให้ไม่ควรใช้ SPD เป็นการวินิจฉัยเดี่ยว ๆ แต่ควรประเมินร่วมกับภาวะอื่น ๆ ที่อาจเกี่ยวข้องด้วย

SPD มีกี่ประเภท?

โดยทั่วไปนักบำบัดจะแบ่งลักษณะการตอบสนองของเด็กที่มีภาวะนี้ออกเป็น 2 กลุ่มหลัก ได้แก่

1. กลุ่มไวต่อสิ่งเร้ามากเกินไป (Hypersensitivity หรือ Over-responsivity)

เด็กกลุ่มนี้จะตอบสนองต่อสิ่งเร้ารุนแรงกว่าปกติ เช่น ร้องไห้เมื่อโดนน้ำโดนหน้า ปฏิเสธเสื้อผ้าบางเนื้อผ้า หรือปิดหูเมื่อได้ยินเสียงดัง

2. กลุ่มไวต่อสิ่งเร้าน้อยเกินไป (Hyposensitivity หรือ Under-responsivity)

เด็กกลุ่มนี้ต้องการสิ่งเร้าที่มากกว่าปกติเพื่อให้รู้สึกได้ เช่น ไม่รู้สึกเจ็บเมื่อหกล้ม ชอบวิ่งชนสิ่งของ หรือแสวงหาการเคลื่อนไหวที่รุนแรง (sensory seeking)

นอกจากนี้ยังมีลักษณะที่เรียกว่า Sensory Discrimination Disorder ซึ่งเป็นความยากลำบากในการแยกแยะรายละเอียดของสิ่งเร้า เช่น แยกเสียงพูดในที่มีเสียงรบกวนไม่ได้ หรือทำของหล่นบ่อยเพราะแยกแยะน้ำหนักและพื้นผิวได้ไม่ดี รวมถึงกลุ่มที่มีปัญหาด้านการเคลื่อนไหว (Sensory-Based Motor Disorder) เช่น Dyspraxia ที่ส่งผลต่อการวางแผนการเคลื่อนไหวและการทรงตัว

เป็นเรื่องปกติที่เด็กคนเดียวกันจะมีทั้งอาการไวเกินและไวน้อยเกินในประสาทสัมผัสคนละด้านพร้อมกัน

สาเหตุของ Sensory Processing Disorder

จนถึงปัจจุบัน นักวิจัยยังไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัดของ SPD แต่จากการศึกษาพบว่าน่าจะเกิดจากปัจจัยร่วมกันหลายด้าน ได้แก่

ปัจจัยทางพันธุกรรม

งานวิจัยในฝาแฝดปี 2006 พบว่าความไวต่อแสงและเสียงที่มากเกินไปอาจมีองค์ประกอบทางพันธุกรรมที่ชัดเจน

ปัจจัยด้านระบบประสาท

ผลการทดลองพบว่าเด็กที่มีปัญหาการประมวลผลประสาทสัมผัสมีรูปแบบการทำงานของสมองที่ผิดปกติเมื่อได้รับสิ่งเร้าทั้งแสงและเสียงพร้อมกัน

ปัจจัยรอบคลอดและช่วงตั้งครรภ์

งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสารทางการแพทย์ระบุว่าปัจจัยเสี่ยง ได้แก่ การใช้ยาบางชนิดระหว่างตั้งครรภ์ ภาวะครรภ์เป็นพิษ การตั้งครรภ์แฝด การคลอดก่อนกำหนด น้ำหนักแรกเกิดต่ำ รวมถึงการผ่าคลอด และภาวะช็อกจากการคลอดฉุกเฉิน

ปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อมหลังคลอด

สภาพแวดล้อมในการเลี้ยงดูและการกระตุ้นพัฒนาการในช่วงขวบปีแรกก็มีผลต่อความสมบูรณ์ของระบบประสาทสัมผัสเช่นกัน

สัญญาณและอาการที่พ่อแม่ควรสังเกต

อาการของ SPD มีความหลากหลายมาก ขึ้นอยู่กับว่าประสาทสัมผัสด้านใดได้รับผลกระทบ โดยสัญญาณที่พบบ่อย ได้แก่

อาการไวต่อสิ่งเร้ามากเกินไป

รู้สึกไม่สบายตัวรุนแรงกับเนื้อผ้า ป้ายเสื้อ หรือเนื้อสัมผัสอาหารบางชนิด
อาเจียนหรือหลบซ่อนตัวเมื่อได้ยินเสียงดัง เช่น เสียงเครื่องดูดฝุ่นหรือเครื่องเป่าใบไม้
ต่อต้านการตัดผม แปรงฟัน หรือล้างหน้าอย่างรุนแรง
ไม่ชอบให้สัมผัสตัวหรือถูกกอด

อาการไวต่อสิ่งเร้าน้อยเกินไป

ไม่ตอบสนองต่อความเจ็บปวดหรืออุณหภูมิที่รุนแรง
ชอบวิ่งชนสิ่งของ กระโดด หรือหมุนตัวอย่างต่อเนื่อง
จับหรือสัมผัสสิ่งของแรงเกินไปโดยไม่รู้ตัว

อาการด้านการเคลื่อนไหวและการทรงตัว

มีปัญหาด้านกล้ามเนื้อมัดเล็ก เช่น ถือดินสอหรือกรรไกรลำบาก
กล้ามเนื้อตึงตัวน้อย (low muscle tone) ทำให้ท่าทางดูอ่อนปวกเปียก
เสียการทรงตัวง่าย หรือดูเงอะงะเมื่อเคลื่อนไหว

โดยรวมแล้วมีการประเมินว่าเด็กประมาณ 1 ใน 6 คนมีอาการทางประสาทสัมผัสที่ส่งผลกระทบต่อการใช้ชีวิตประจำวัน ทั้งนี้พ่อแม่ควรสังเกตว่าอาการเหล่านี้ต้องรบกวนการใช้ชีวิตประจำวันอย่างชัดเจน ไม่ใช่เพียงความชอบหรือไม่ชอบทั่วไปของเด็ก

SPD กับภาวะที่พบร่วมได้บ่อยในเด็กพิเศษ

แม้ SPD จะไม่ใช่การวินิจฉัยที่แยกเดี่ยว แต่อาการของ SPD มักซ้อนทับกับภาวะอื่น ๆ ที่เป็นการวินิจฉัยที่ได้รับการยอมรับ เช่น

ออทิสติกสเปกตรัม (ASD)

ออทิสติกสเปกตรัม (ASD) เด็กออทิสติกจำนวนมากมีความไวต่อประสาทสัมผัสร่วมด้วย

โรคสมาธิสั้น (ADHD)

เด็กสมาธิสั้นบางคนมีพฤติกรรมแสวงหาสิ่งเร้า (sensory seeking) ที่คล้ายกับ SPD

ภาวะวิตกกังวลในเด็ก (Anxiety Disorder)

ความไวต่อสิ่งเร้าที่มากเกินไปอาจนำไปสู่ความวิตกกังวลเรื้อรัง

Dyspraxia หรือ Developmental Coordination Disorder

ความผิดปกติด้านการวางแผนการเคลื่อนไหวที่เป็นหนึ่งในรูปแบบย่อยของ SPD

ด้วยเหตุนี้ การประเมินเด็กที่สงสัยว่ามี SPD จึงควรทำโดยผู้เชี่ยวชาญที่สามารถแยกแยะอาการเหล่านี้ออกจากกันได้อย่างละเอียด

การวินิจฉัยภาวะ Sensory Processing Disorder

ปัจจุบันยังไม่มีการตรวจทางห้องปฏิบัติการหรือแบบทดสอบเดียวที่ใช้วินิจฉัย SPD ได้โดยตรง การประเมินมักทำโดยนักกิจกรรมบำบัดเด็ก (Pediatric Occupational Therapist) ซึ่งจะพิจารณาจาก

การซักประวัติพัฒนาการและพฤติกรรมของเด็กอย่างละเอียดจากพ่อแม่ผู้ดูแล
การสังเกตพฤติกรรมการตอบสนองต่อสิ่งเร้าต่าง ๆ ในสถานการณ์จริง
การประเมินทักษะการเคลื่อนไหว การทรงตัว และความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน
การแยกแยะอาการออกจากภาวะอื่นที่มีอาการซ้อนทับกัน เช่น ออทิสติกหรือสมาธิสั้น

แนวทางดูแลและการบำบัด

แม้ SPD จะไม่มี “วิธีรักษาให้หายขาด” แต่มีแนวทางที่ช่วยให้เด็กจัดการกับความไวต่อประสาทสัมผัสของตนเองได้ดีขึ้น โดยทีมสหวิชาชีพมักแนะนำ

กิจกรรมบำบัดแบบ Sensory Integration Therapy เป็นการออกแบบกิจกรรมที่ค่อย ๆ ให้เด็กได้รับสิ่งเร้าในปริมาณที่เหมาะสม เพื่อฝึกให้สมองปรับตัวและตอบสนองได้อย่างเหมาะสมขึ้น
การปรับสภาพแวดล้อม เช่น ลดแสงจ้าหรือเสียงรบกวนในบ้าน เลือกเสื้อผ้าเนื้อนุ่มไม่มีป้ายเสียดสี
การฝึกกล้ามเนื้อมัดเล็กและมัดใหญ่ ผ่านกิจกรรมที่เหมาะสมกับวัย เพื่อพัฒนาทักษะการเคลื่อนไหว
การทำงานร่วมกับครอบครัวและโรงเรียน เพื่อสร้างความเข้าใจและปรับสภาพแวดล้อมให้เอื้อต่อการเรียนรู้ของเด็ก

การเริ่มดูแลตั้งแต่เนิ่น ๆ มีส่วนสำคัญที่ช่วยให้เด็กปรับตัวและใช้ชีวิตประจำวันได้อย่างมีคุณภาพมากขึ้น หากคุณพ่อคุณแม่สงสัยว่าลูกมีสัญญาณของ SPD ควรปรึกษากุมารแพทย์พัฒนาการหรือนักกิจกรรมบำบัดเพื่อรับการประเมินอย่างเหมาะสม

ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญของ NTK GoodHealth ฟรี ที่ Tel. 082-791-6559 / 091-710-5596 และ LINE. @ntkgood

แหล่งอ้างอิง

Cleveland Clinic. Sensory Processing Disorder (SPD). https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/sensory-processing-disorder-spd
WebMD. Sensory Processing Disorder: Causes, Symptoms, and Treatment. https://www.webmd.com/children/sensory-processing-disorder
Medical News Today. Sensory processing disorders: Definition, symptoms, and more. https://www.medicalnewstoday.com/articles/sensory-processing-disorder
Family Doctor. Sensory Processing Disorder (SPD). https://familydoctor.org/condition/sensory-processing-disorder-spd/
Brain Balance Centers. Sensory Processing Disorder (SPD): Signs, Symptoms and Help. https://www.brainbalancecenters.com/blog/signs-and-symptoms-of-sensory-processing-disorder
Wikipedia. Sensory processing disorder. https://en.wikipedia.org/wiki/Sensory_processing_disorder
NCBI PMC. The Occurrence of the Sensory Processing Disorder in Children Depending on the Type and Time of Delivery: A Pilot Study. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9180069/

FAQ คำถามที่พบบ่อย

1. Sensory Processing Disorder เป็นโรคเดียวกับออทิสติกหรือไม่?

ไม่ใช่โรคเดียวกัน แต่พบร่วมกันได้บ่อย เด็กที่เป็นออทิสติกสเปกตรัมหลายคนมีปัญหาการประมวลผลประสาทสัมผัสร่วมด้วย ในขณะที่เด็กบางคนมี SPD โดยไม่มีภาวะออทิสติกเลย

2. อาการของ SPD เริ่มสังเกตได้ตั้งแต่อายุเท่าไร?

โดยทั่วไปสัญญาณมักเริ่มปรากฏตั้งแต่ช่วงวัยทารกหรือวัยหัดเดิน เช่น เด็กที่งอแงผิดปกติ ไม่ชอบให้สัมผัส หรือต่อต้านเนื้อสัมผัสอาหารบางชนิด และมักชัดเจนขึ้นเมื่อเด็กเข้าสู่วัยเรียน

3. SPD สามารถหายเองได้หรือไม่ เมื่อเด็กโตขึ้น?

อาการอาจดีขึ้นได้ตามพัฒนาการของระบบประสาท แต่ในหลายกรณีอาการยังคงอยู่ต่อเนื่องจนถึงวัยผู้ใหญ่ หากไม่ได้รับการดูแลที่เหมาะสม ดังนั้นการบำบัดตั้งแต่เนิ่น ๆ จึงมีความสำคัญมาก

4. ใครคือผู้เชี่ยวชาญที่ควรพาลูกไปพบเมื่อสงสัยว่ามี SPD?

ควรเริ่มจากกุมารแพทย์ด้านพัฒนาการเด็ก หรือปรึกษานักกิจกรรมบำบัดเด็ก (Pediatric Occupational Therapist) ที่มีความเชี่ยวชาญด้านการประเมินและบำบัดการประมวลผลประสาทสัมผัสโดยเฉพาะ

5. พ่อแม่สามารถช่วยลูกที่มี SPD ที่บ้านได้อย่างไรบ้าง?

สามารถเริ่มจากการปรับสภาพแวดล้อมให้เหมาะกับความไวของลูก เช่น เลือกเสื้อผ้าเนื้อนุ่ม ลดเสียงรบกวน จัดกิจกรรมกระตุ้นประสาทสัมผัสอย่างค่อยเป็นค่อยไปตามคำแนะนำของนักกิจกรรมบำบัด และสังเกตอาการอย่างสม่ำเสมอเพื่อปรับแผนการดูแลให้เหมาะสม